Lạm phát là gì? Cách đo lường và ảnh hưởng đến tiền của bạn

Lạm phát là tốc độ tăng giá chung trong nền kinh tế. Với lạm phát 3% một năm, món hàng hôm nay giá 100 thì sang năm sẽ giá khoảng 103. Con số nghe có vẻ nhỏ, nhưng cộng dồn theo thời gian: sau 25 năm ở mức 3%, tiền mặt chỉ còn mua được chưa đến một nửa so với ban đầu.

Lạm phát là gì?

Lạm phát nghĩa là cùng một số tiền mua được ít hàng hơn theo thời gian. Ly cà phê, vé xe buýt hay tiền thuê nhà mỗi tháng cứ đắt dần lên, nên tờ tiền nào trong ví cũng mất giá một chút sau mỗi năm. Ngân hàng trung ương nhắm tới mức tăng giá nhỏ và ổn định. Mức này giúp người dân tiếp tục chi tiêu và đầu tư, trong khi tiền tiết kiệm không bị bào mòn quá nhanh.

Hiện tượng ngược lại, khi giá cả giảm trên toàn bộ nền kinh tế, gọi là giảm phát. Nghe thì dễ chịu, nhưng giảm phát thường đi kèm nhu cầu yếu và tình trạng mất việc làm. Nhật Bản đã chật vật với giảm phát suốt nhiều năm sau thập niên 1990. Ở thái cực còn lại, siêu lạm phát phá hủy một đồng tiền chỉ trong vài tháng, như Zimbabwe từng trải qua năm 2008 và Venezuela năm 2018.

Cách đo lường lạm phát

Để đo lạm phát, hằng tháng cơ quan thống kê ghi lại giá của một giỏ hàng tiêu biểu mà hộ gia đình chi tiêu: thực phẩm, tiền thuê nhà, đi lại, năng lượng, y tế, giáo dục, cước điện thoại và nhiều khoản khác. Mỗi khoản có một trọng số phản ánh số tiền hộ gia đình thực sự chi cho khoản đó. Trong giỏ hàng của Mỹ, nhà ở chiếm khoảng một phần ba cả giỏ. Ở Ấn Độ và Indonesia, thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn hơn nhiều so với ở Mỹ hay Anh.

Cách tính theo trọng số như sau. Lấy một giỏ hàng đơn giản: thực phẩm chiếm 40% chi tiêu, tiền thuê nhà 40% và đi lại 20%. Giá thực phẩm tăng 10%, tiền thuê nhà tăng 5% và giá vé xe buýt giảm 5%. Thực phẩm cộng thêm 4 điểm phần trăm (40% của 10%), tiền thuê nhà cộng thêm 2 điểm phần trăm (40% của 5%), còn đi lại kéo xuống 1 điểm phần trăm (20% của 5%). Lạm phát khi đó là 5%.

Giá của cả giỏ hàng chính là chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Mức thay đổi của CPI trong 12 tháng là tỷ lệ lạm phát bạn thấy trên tin tức. Phần lớn các nước công bố CPI mỗi tháng một lần, và nhà giao dịch so sánh từng lần công bố với dự báo của các nhà kinh tế.

Lạm phát bao nhiêu là bình thường?

Phần lớn ngân hàng trung ương công bố mục tiêu lạm phát, và ở các nền kinh tế phát triển, mục tiêu này thường là 2% một năm. Nhiều nền kinh tế mới nổi đặt mục tiêu cao hơn một chút, thường kèm một biên độ quanh mục tiêu, vì giá cả ở đó thường biến động mạnh hơn.

Nguyên nhân gây ra lạm phát

• Cú sốc năng lượng. Dầu và khí đốt là đầu vào của vận tải, nhà máy và thực phẩm, nên khi giá tăng vọt, tác động lan ra khắp nơi. Lệnh cấm vận dầu mỏ năm 1973 khiến giá dầu tăng gần gấp bốn lần.
• Gián đoạn nguồn cung. Khi nhà máy đóng cửa hoặc tàu hàng bị mắc kẹt, lượng hàng ít đi trong khi nhu cầu vẫn vậy, và giá tăng.
• Nhu cầu mạnh. Khi người dân và chính phủ chi tiêu nhanh hơn khả năng sản xuất của nền kinh tế, cửa hàng có thể tăng giá mà không mất khách.
• Quá nhiều tiền. Khi lượng tiền tăng nhanh hơn nhiều so với lượng hàng hóa có thể mua, giá cả leo thang. Siêu lạm phát bắt đầu từ việc in tiền để trang trải chi tiêu.
• Đồng nội tệ yếu đi. Khi đồng tiền mất giá, hàng nhập khẩu tính bằng tiền trong nước đắt hơn, và cửa hàng đẩy phần chi phí đó sang người mua.
• Kỳ vọng. Nếu ai cũng nghĩ giá sẽ còn tăng, người lao động đòi tăng lương nhiều hơn và cửa hàng tăng giá trước. Lạm phát có thể tự nuôi lạm phát.

Làn sóng lạm phát năm 2022

Làn sóng lạm phát năm 2022 bắt đầu khi nhu cầu sau đại dịch phục hồi nhanh hơn nguồn cung. Tiếp đó, Nga tấn công Ukraine, đẩy giá năng lượng và lương thực tăng mạnh. Lạm phát lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ ở hết nước này đến nước khác, gần như cùng một lúc. Tại Indonesia, lạm phát đạt đỉnh vào tháng 9/2022, đúng tháng chính phủ tăng giá nhiên liệu được trợ giá.

Một số nước có lạm phát cao hơn nhiều. Lạm phát Argentina vượt 200% vào cuối năm 2023 và đạt đỉnh gần 290% vào tháng 4/2024, trước khi giảm mạnh trong năm 2025. Các ngân hàng trung ương đáp trả bằng chuỗi tăng lãi suất nhanh nhất trong nhiều thập kỷ, và đến năm 2024, lạm phát ở phần lớn các nền kinh tế lớn đã hạ dần về gần mục tiêu. Năm 2025, lạm phát khu vực đồng euro xấp xỉ 2%, trong khi lạm phát Mỹ và Anh vẫn cao hơn mục tiêu.

Tác động của lạm phát đến tiền của bạn

Lạm phát bào mòn sức mua của tiền mặt: bảng dưới đây cho thấy 100 đơn vị tiền mặt còn mua được bao nhiêu sau 10, 20 và 30 năm, ứng với từng mức lạm phát. Dùng đồng tiền nào cũng vậy: phép tính ở đâu cũng giống nhau.

Đó là lý do người gửi tiết kiệm tìm kiếm tỷ suất sinh lời cao hơn lạm phát. Lợi nhuận thực xấp xỉ bằng tỷ suất sinh lời trừ đi lạm phát. Khoản tiền gửi lãi 4% trong khi lạm phát 3% chỉ giúp sức mua tăng khoảng 1% mỗi năm. Năm 2022, người gửi tiết kiệm hưởng lãi 1% trong khi giá cả tăng khoảng 9% đã mất khoảng 7% sức mua chỉ trong một năm.

Trong dài hạn, các tài sản tăng trưởng như cổ phiếu thường vượt lạm phát, dù trải qua nhiều đợt tăng giảm mạnh. Một số chính phủ còn phát hành trái phiếu gắn với lạm phát, như TIPS của Mỹ và index-linked gilt của Anh, với khoản chi trả tăng theo giá cả. Tiền mặt vẫn có vai trò riêng: quỹ dự phòng cần an toàn và dễ rút khi cần.

Cách ngân hàng trung ương kiềm chế lạm phát

Khi lạm phát tăng nóng, ngân hàng trung ương tăng lãi suất. Các khoản vay, kể cả vay thế chấp mua nhà, trở nên đắt hơn, chi tiêu hạ nhiệt và giá cả tăng chậm lại. Khi kinh tế yếu và lạm phát thấp, ngân hàng trung ương hạ lãi suất để hỗ trợ.

Làn sóng năm 2022 cho thấy ngân hàng trung ương sẵn sàng đi xa đến mức nào. Từ tháng 3/2022 đến tháng 7/2023, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) nâng lãi suất điều hành từ gần 0 lên vùng từ 5,25% đến 5,5%. Từ tháng 12/2021 đến tháng 8/2023, Ngân hàng Trung ương Anh nâng lãi suất từ 0,1% lên 5,25%. Từ tháng 7/2022 đến tháng 9/2023, ECB nâng lãi suất tiền gửi từ âm 0,5% lên 4%. Khi lạm phát hạ nhiệt, phần lớn các ngân hàng này bắt đầu hạ lãi suất trong năm 2024.

Thị trường phản ứng với yếu tố bất ngờ, không phải với bản thân con số. Nếu lạm phát công bố cao hơn dự báo, nhà giao dịch kỳ vọng lãi suất sẽ ở mức cao lâu hơn, nên đồng tiền của nước đó thường tăng vọt và giá cổ phiếu thường giảm. Chỉ cần lệch 0,1 điểm phần trăm so với dự báo cũng có thể khiến tỷ giá và giá cổ phiếu biến động chỉ trong vài giây.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn: Cơ quan thống kê quốc gia (Cục Thống kê Lao động Mỹ, Văn phòng Thống kê Quốc gia Anh, Eurostat, INE Tây Ban Nha, BPS Indonesia, INEGI Mexico, MoSPI Ấn Độ, Statistics Canada, Cục Thống kê Nhật Bản và các cơ quan khác); ấn phẩm của các ngân hàng trung ương (Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, ECB, Ngân hàng Trung ương Anh, Ngân hàng Trung ương Indonesia, Banxico, Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ). Nội dung giáo dục, không phải lời khuyên tài chính.

Tự mình cảm nhận lạm phát

Xếp đầy giỏ hàng lạm phát, rồi xem giá xăng, tiền thuê nhà và thực phẩm làm con số lạm phát thay đổi ra sao.

Chơi Giỏ hàng lạm phát

Đọc tiếp

Nhập mônĐọc trong 9 phútCách chọn nhà môi giới (sàn) uy tín, an toàn và được cấp phépCách chọn sàn forex uy tín và các nhà môi giới khác: tra giấy phép tại FCA, ASIC, CySEC, SEBI, OJK, cơ chế bảo vệ tiền của bạn, dấu hiệu lừa đảo.Đọc cẩm nangTài sảnĐọc trong 7 phútLịch sử giá vàng thế giới: giá trung bình từng năm từ năm 2000 và các yếu tố chi phốiLịch sử giá vàng: trung bình 279 USD/ounce năm 2000, 3.442 USD năm 2025, vượt 5.000 USD năm 2026. Giá từng năm, đợt tăng từ 2024 đến 2026, yếu tố chi phối.Đọc cẩm nangTài sảnĐọc trong 9 phútQuỹ ETF và quỹ chỉ số cho người mới bắt đầuQuỹ ETF và quỹ chỉ số: cách hoạt động, phí TER tốn bao nhiêu sau 30 năm, quỹ chỉ số so với quỹ chủ động (dữ liệu SPIVA), rủi ro chính và cách bắt đầu.Đọc cẩm nang